فصل هفتم : آداب تناول طعام و شراب

فصل هفتم : آداب تناول طعام و شراب

مستحبات از أکل و شرب

مستحب است شستن دستها قبل از تناول طعام و بعد از آن ، و پاک کردن با منديل بعد از شستن متأخّر از تناول طعام ؛ و بعد از غَسل مستحب است مسح روى و ابروها و دعاى مأثور به اينکه بگويد: «الحمد للّه المحسن المجمل المنعم المفضل» .

استحباب تسميه و تحميد

و مستحب است که وقت شروع در تناول طعام بسم اللّه بگويد ؛ و هم چنين بگويد بعد از فراغ، الحمد للّه ؛ و هم چنين بگويد بسم اللّه در ابتداى آشاميدن آب ، و بگويد الحمد للّه در آخر آن .و هم چنين در اثنا بگويد بسم اللّه را اگر در اول آن فراموش نموده باشد ؛ و در اول، مستحب است اضافه تحميد بر بسمله . و در اکل جماعتى با هم مجزى است تسميه يکى از ديگران ، و شايد اجزاء از مرتبه اى از تأکّد باشد .

و تحميد در اثنا هم مستحب است ، و مروى است که حضرت صادق ـ عليه السلام ـ مکرّرا در اثنا مى فرمود : «الحمد للّه الّذى جعلنى اشتهيه».

و مستحب است دعاى مأثور بعد از فراغ ؛ و مستحب است براى هر لونى از طعام يک دفعه بگويد بسم اللّه ، و تکرار براى تعدّد ظروف طعام مروى است . و مستحب است که ناسى اگر متذکّر شد بگويد: «بسم اللّه على اوّله و آخره» .و هم چنين مستحب است اعاده تسميه اگر بعد از تسميه تکلّم نمايد . و براى تناول هرلقمه اى، مستحب است يک تسميه .

اکل با دست راست

و مستحب است در حال اختيار، با دست راست خوردن طعام ، بلکه با دست چپ در حال اختيار مکروه است ؛ و هم چنين شرب با دست چپ ، بلکه مطلق تناول چيزى در غير مواضع استثنا؛ و خوردن انگور و انار با دست چپ کراهت ندارد .

مستحبّات بر صاحب طعام

و مستحب است صاحب طعام ابتدا نمايد از غير ، و در فراغ تأخير نمايد از غير در اکل با جماعت ؛ و اينکه هر کجا صاحب طعام در مجلس نشسته باشد براى اکل با جماعت ، در ابتداى تناول ، اول دست خودش را بشويد بعد دست کسى را که در طرف راست او است تا آخر جماعت ؛ و در وقت فراغ، خودش بعد از همه دست خودش را مى شويد و ابتدا به کسى مى نمايد که در طرف چپ صاحب منزل است ، و محتمل است انحاى ديگر هم محقِّق مستحب باشد .

و مستحب است دعاى براى صاحب طعام به مأثور .

بعض مستحبات ديگر

[ و ] مستحب [ است [غساله غَسل دستها را در يک ظرف جمع نمايند .

و مستحب است استلقاى بعد از اکل ، و اينکه در حال استلقاء پاى راست را بر پاى چپ بگذارد .

و مستحب است اکل با سه انگشت يا همه انگشتها ، و مخالفت با کسانى که با دو انگشت غذا مى خورند .

و آنکه در سفره جماعت ، از نزديک خودش بخورد و از نزديک ديگرى بر ندارد .

مکروهات در باب أکل و شرب

و مکروه است اتّکا در حال خوردن غذا؛ و اعتماد بر دست در حال اکل، مکروه نيست .

کراهت اتکاى بر غير دست

و مستحب است جلوس به طرف چپ در حال اکل .

کراهت پر کردن شکم

و مکروه است پر کردن شکم از طعام با کثرت اکل ؛ و در روايت تطبيق شده کريمه «لاَ تُسْرِفُوآاْ»(انعام:141) بر کثرت اکل . و اظهر کراهت شبع است از اکل به نحوى که ضد فراغ براى عبادات باشد ؛ و در روايت است چيزى احبّ نزد رسول خدا ـ صلّى اللّه عليه وآله وسلم ـ نبود از اين که گرسنه باشد با خوف خداى تعالى . و هم چنين تثليث شکم براى محل طعام و شراب و تنفس مطلوب است . و افراطِ موجب ضرر و مرض ، حرام است ؛ و احوط ترک مظنون الضرر و مخوف الضرر است . و در حال سيرى ، خوردن غذا مکروه است و گاهى موجب مرض است .

فرق شبع و تملّى

و شبع و تملّى، عموم من وجه دارند ، و به انتفاى شهوتِ طعام، شبع حاصل مى شود اگر چه تملّى نشده چنانچه در غذاهاى مقوّى معلوم است ، و تملّى هم احيانا به واسطه مرض و غير آن، از شبع، افتراق مى نمايد چنانچه به معاويه منسوب است .و تجشّؤ به جانب بالا مکروه است ؛ و هم چنين آب دهن ريختن به جانب بالا .

حرمت اکل از مائده شرب خمر يا مسکر

حرام است اکل از مائده اى که در آن شرب خمر يا مسکر ديگرى مثل فقاع مى شود، يعنى در حال شرب ، و احوط ترک جلوس است بر آن مائده در حال شرب ، به خلاف ما بعد از وقوع شرب ؛ و در تعدى به سائر مجالس معصيت تأمّل است ، بلکه نهى از منکر با شرائط آن واجب است ، مگر آنکه احراز شود اهميت معصيت از شرب خمر در نظر شرع با موافقت با مورد اين حکم در خصوصيّات .

حرمت اکل از مال مسلمان بدون دعوت و کسى را همراه بردن

حرام است اکل از مال مسلمان و يا به حکم او بدون دعوت . و حرام است با خود ديگرى را مثل ولد بردن براى اکل ، مگر با فحوى و اذن مستفاد از شاهد حال ، نه با شکّ در اذن و رضاى صاحب طعام .

برخى ديگر از مستحبّات و مکروهات

مکروه است اکل در حال مشى . مستحب است خوردن آنچه ساقط شده از سفره طعام ، در غير صحراء که براى طيور و حيوانات گذاشته مى شود ؛ و آنکه ثريد را از اطراف آن اکل نمايد ؛ و آنکه ابتدا به نمک و اختتام به آن نمايد ، و مستحب است ابتدا و اختتام به هريک از نمک و سرکه ، لکن اگر اختلاف را اختيار کرد ابتدا به نمک نمايد و اختتام به سرکه ، نه عکس .

و تفصيل مستحبات از اطعمه و اشربه در کتب احاديث [ مثل ] «وسائل» ـ رحم اللّه جامعه ـ و کتب فقهيّه مفصّله مثل «جواهر» ـ رحم اللّه مصنّفه ـ مذکور است .

سلام و تحيّة و الصلاة على سيّد الأنبياء محمّد و آله سادة الأوصياء الطاهرين .